Tekstylia – odpad czy surowiec? Raport i Rekomendacje KKK dla Cieszyna [PEŁNY TEKST]

Jak skutecznie przeprowadzić recykling tekstyliów w Cieszynie? Wobec zbliżającego się ogłoszenia nowego przetargu na odbiór odpadów komunalnych, Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych przekazało Burmistrzowi oraz Radnym pełny „Raport i Rekomendacje” stanowiący podsumowanie zorganizowanej przez nas debaty publicznej z 29 czerwca 2026 r. Dokument zawiera diagnozę i propozycje rozwiązań, które chronią budżet miasta. Poniżej publikujemy pełną treść.

Cieszyn, 5 sierpnia 2026 r.

Do: Rady Miejskiej w Cieszynie, Burmistrza Miasta Cieszyna

Szanowni Państwo, oddajemy w Państwa ręce Raport i Rekomendacje stanowiące podsumowanie debaty społecznej „Tekstylia – odpad czy surowiec?”, zorganizowanej 29 czerwca 2026 r. przez Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych w ramach projektu Erasmus+. Spotkanie to miało na celu przeniesienie sprawdzonych, europejskich i polskich dobrych praktyk gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ) na grunt cieszyński.

Głównym celem niniejszego wystąpienia jest ochrona budżetu Cieszyna i kieszeni jego mieszkańców przed rosnącymi kosztami gospodarki odpadami, a także wskazanie na konieczność realizacji przez gminę jej kluczowego zadania: aktywnej edukacji ekologicznej i budowania nawyków cyrkularnych w społeczności lokalnej.

Wobec zbliżającego się ogłoszenia nowego przetargu na odbiór odpadów komunalnych (sierpień/wrzesień 2026 r.), apelujemy do Rady Miejskiej oraz Burmistrza Miasta Cieszyna o odejście od dotychczasowego status quo. Ograniczenie systemu zbiórki tekstyliów do odległego PSZOK-u powoduje, że wartościowy surowiec ląduje w czarnych pojemnikach. Generuje to koszty dla zadłużonego miasta (3 665 zł na mieszkańca) oraz stwarza ryzyko nakładania na mieszkańców opłat podwyższonych (kar) za brak prawidłowej segregacji.

Uważamy, że rolą samorządu nie może być wyłącznie bierny odbiór odpadów – gmina ma obowiązek uświadamiać mieszkańcom i tworzyć warunki ułatwiające im podejmowanie proekologicznych decyzji. Oczekujemy od władz miasta ambitnego podejmowania wyzwań ekologicznych oraz wdrażania rozwiązań nowoczesnych, elastycznych i przyjaznych dla gospodarstw domowych. Wzywamy do wypracowania modelu hybrydowego, który połączy edukację z potencjałem lokalnych podmiotów, bezkosztowymi kanałami cyrkulacji oraz mądrze sformułowanymi warunkami zamówienia publicznego.

Poniższy raport przedstawia szczegółową diagnozę problemu, analizę ekonomiczno-społeczną oraz konkretne postulaty, które powinny znaleźć odzwierciedlenie w nadchodzących decyzjach uchwałodawczych i przetargowych.

 Z poważaniem, Romualda Rojowska Koordynatorka projektu, Prezeska Zarządu Stowarzyszenia Klub Kobiet Kreatywnych w Cieszynie                                                      

 W załączeniu:

1. Prezentacja multimedialna Stowarzyszenia KKK pt. „Tekstylia – odpad czy surowiec?”. Jak mądrze zamknąć obieg tekstyliów w Cieszynie”. 29 czerwca 2026 r. COK “Dom Narodowy” Cieszyn

RAPORT I REKOMENDACJE PO DEBACIE SPOŁECZNEJ

„Tekstylia – odpad czy surowiec? Jak mądrze zamknąć obieg tekstyliów w Cieszynie” 

I   Przebieg debaty i diagnoza obecnego systemu

W dniu 29 czerwca 2026 r. odbyła się otwarta debata miejska zorganizowana przez Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych jako podsumowanie rezultatów projektu „Jak wydłużyć cykl życia tekstyliów i zwiększyć recykling. Kobiecy decluttering dla planety”, współfinansowanego przez Unię Europejską w programie Erasmus+.

Spotkanie trwało 2 godziny:

• 30 minut zajęła prezentacja Stowarzyszenia KKK poparta analizą dobrych praktyk z Europy (Wiedeń, Florencja, Prato) i Polski (Kędzierzyn-Koźle, Sosnowiec, Ustroń).
• 60 minut zajął wiceburmistrz Cieszyna, broniąc dotychczasowego status quo.
• 30 minut przeznaczono na dyskusję z mieszkankami i mieszkańcami.

Kluczowe wnioski z przebiegu spotkania:

• Brak wizji rozwoju usług komunalnych ze strony Urzędu Miasta: Wystąpienie przedstawiciela magistratu nie przyniosło żadnych propozycji zmian i sprowadzało się jedynie do obrony wysoce niewydolnego i pasywnego systemu: Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK przy ul. Motokrosowej) oraz zbiórki gabarytów i tekstyliów „na telefon”.
• Niedostateczna reprezentacja i brak transparentności: Na sali była obecna przedstawicielka tylko jednej spółdzielni mieszkaniowej. Podczas debaty wyszło na jaw, że władze miasta prowadziły zamknięte rozmowy ze spółdzielniami, jednak nie ujawniły ich ustaleń (m.in. w kwestii lokalizacji pojemników/worków na odpady).
• Absencja kluczowego operatora – firmy Eko-Stela: Odmowa udziału w debacie obnażyła głęboką zależność samorządu od jedynego operatora oraz brak kontroli społecznej nad realizacją usług o wartości ok. 20 mln zł rocznie. Unikając wystąpienia, wykonawca uniemożliwił mieszkankom i mieszkańcom oraz radnym wgląd w plany inwestycyjne spółki, która – jak wynika z enigmatycznych zapowiedzi na jej stronie – otrzymała 35 mln zł dotacji na rozwój. Zamiast transparentności mieszkańcy i mieszkanki oraz radni/radne pozostają bez odpowiedzi na pytania:
• czy ta dotacja przełoży się na obniżenie stawek za odpady w Cieszynie,
• czy uwzględni recykling tekstyliów,
• jak w rzeczywistości wygląda obieg surowców pod osłoną rynkowego monopolu.

II    Analiza ekonomiczna: Dlaczego recykling tekstyliów w Cieszynie wymaga zmian?

Przy dochodach budżetu Cieszyna na poziomie 301,37 mln zł (wydatki: 309,27 mln zł, deficyt: 7,89 mln zł) oraz po zwiększeniu zadłużenia miasta do 107 581 611 zł (co stanowi blisko 35,7% dochodów), każdy wydatek musi być poddany rygorystycznej optymalizacji. Obecny model generuje ogromne, ukryte koszty dla budżetu miasta oraz kieszeni mieszkańców.

Koszt masy odpadów zmieszanych i zadłużenie na mieszkańca

• Demografia i dług: Cieszyn liczy 29 357 mieszkańców. W 2026 r. zadłużenie w przeliczeniu na jednego mieszkańca wzrosło do 3 665 zł (wzrost o 198 zł/osobę względem końca 2025 r.).
• Skala strumienia tekstyliów: Roczna konsumpcja tekstyliów w mieście wynosi 440,4 tony (15 kg/osobę). Przeciętny generowany strumień odpadów tekstylnych to 293,6 – 352,3 tony rocznie (10–12 kg/osobę).
• Efekt braku infrastruktury: Brak dostępnej infrastruktury osiedlowej powoduje, że większość z tych ok. 300–350 ton tekstyliów ląduje w czarnym pojemniku na odpady zmieszane (wg wypowiedzi UM Cieszyn na debacie tylko 4-5%, co wykazują wyrywkowe kontrole). Zwiększa to ogólną masę strumienia odpadów, bezpośrednio podnosząc koszty ich wywozu i utylizacji, za które Miasto płaci monopolyście w ramach rocznego kontraktu (ok. 20 mln zł).

Wymiar społeczny: Gospodarstwa domowe i rodziny z dziećmi

• Zarządzanie zasobami domowymi: Kobiety stanowią 53,6% mieszkańców Cieszyna (15 730 osób). Współcześnie decyzje zakupowe oraz selekcja i pielęgnacja domowych tekstyliów stanowią wspólną domenę partnerów i całych rodzin. Działania edukacyjne w tym obszarze trafiają bezpośrednio do osób codziennie zarządzających budżetami i organizacją domów.
• Naturalna rotacja odzieży dziecięcej: Odzież niemowlęca, dziecięca i młodzieżowa ulega wymianie nie z powodu zużycia materiału, lecz w wyniku szybkiego wzrostu dzieci. Brak łatwo dostępnych, bezpłatnych punktów wymiany (swapów) powoduje, że wciąż zdatna do noszenia odzież trafia do odpadów zmieszanych, obciążając system komunalny oraz budżety rodzinne.

Widmo opłat podwyższonych dla mieszkańców – ogólnopolski problem braku infrastruktury

Zgodnie z prawem selektywna zbiórka tekstyliów jest obowiązkowa. W gminach, które ograniczają system gospodarki odpadami wyłącznie do odległego Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych (PSZOK), nie oferując żadnych alternatywnych rozwiązań blisko osiedli, powszechnym w całej Polsce problemem staje się trafianie tekstyliów do czarnych kubłów na odpady zmieszane. Brak miejskiej infrastruktury bezpośrednio skutkuje ryzykiem nakładania na mieszkańców całych budynków wielorodzinnych dotkliwych opłat podwyższonych (kar) za brak prawidłowej segregacji, przerzucając na obywateli odpowiedzialność finansową za niedobory organizacyjne samorządu.

Korzyści modelu hybrydowego

4. (dobre praktyki to np. Ustroń, Hażlach, Kalisz, Kielce, Sosnowiec, Wąbrzeźno, Warszawa, Konstancin-Jeziorna, Gniezno, Krzeszowice – efektywna logistyka: zbiórka door-to-door, system workowy, mobilne i dzielnicowe formy zbiórki tekstyliów).

Wzorem innych zrzeszonych samorządów np. https://www.czystyregion.pl/, czy Mazurskiego Związku Międzygminnego – Gospodarka Odpadami https://mzmgo.mazury.pl/tekstylia/, Gmina Cieszyn nie musi finansować drogiego wywozu tekstyliów w ramach ogólnego przetargu. Wydzielenie frakcji tekstylnej ze strumienia odpadów zmieszanych z głównego zamówienia (kody 20 01 10 i 20 01 11) lub powierzenie jej specjalistycznemu podmiotowi/NGO np. w ramach konkursu ofert, pozwoliłoby zredukować koszty logistyczne naszego miasta niemal do zera. 

III. Rekomendowane rozwiązania: Inwestycje i działania bezkosztowe

Przekazanie ciężaru obsługi tekstyliów wyłącznie na PSZOK jest rozwiązaniem pozornym – mieszkańcy nie będą jeździć na ul. Motokrosową z pojedynczymi torbami ubrań. Konieczne jest wdrożenie systemu hybrydowego.

1. Pojemniki rotacyjne / Punkty Swap Dziecięce (Charakter: Niskokosztowy). Wprowadzenie estetycznych, rotacyjnych (np. 1× na miesiąc) pojemników osiedlowych oraz stałych punktów bezgotówkowej wymiany ubrań dziecięcych przy szkołach, przedszkolach i domach kultury.

2. Kanały bezkosztowe (InPost / Ubrania Do Oddania) (Charakter: BEZKOSZTOWE). Promocja bezpłatnych dla Miasta i mieszkańców kanałów oddawania dobrej odzieży (darmowe przesyłki paczkomatowe, kurier pod drzwi).

3. Moduł GOZ w EcoHarmonogramie (Charakter: BEZKOSZTOWE / NISKIE). Aktualizacja istniejącej aplikacji miejskiej o interaktywną mapę punktów zbiórki, wymiany, napraw i drugiego obiegu.

4. Cieszyńska Mapa Odpowiedzialności (Charakter: BEZKOSZTOWE). Promocja lokalnego rzemiosła (krawców, szewców, sklepów second hand, pracowni upcyklingowych) wzorem Trójmiasta.

5. Konkursy ofert dla NGO i innych podmiotów (Charakter: Efektywne budżetowo). Powierzenie organizacji zbiórek, warsztatów (Visual Mending, decluttering) oraz punktów cyrkularnych lokalnym NGO i podmiotom w ramach zadań pożytku publicznego.

IV  Kluczowe postulaty do Rady Miejskiej (Okienko możliwości: Przetarg – sierpień/wrzesień 2026)

W sierpniu/wrześniu 2026 r. Urząd Miasta planuje ogłoszenie nowego przetargu na odbiór odpadów (z realizacją od października). Jest to jedyny moment, aby Rada Miejska wymusiła na władzach wykonawczych zmianę podejścia.

Wzywamy zatem Radę Miejską w Cieszynie do podjęcia następujących działań wynikających z wniosków i rekomendacji debaty publicznej „Tekstylia – odpad czy surowiec?”:

1. Wydzielenie frakcji tekstylnej z głównego przetargu: Wyłączenie zbiórki tekstyliów z monolitycznego kontraktu na wywóz wszystkich odpadów komunalnych i ogłoszenie osobnego postępowania na zagospodarowanie tekstyliów, co otworzy drogę podmiotom wyspecjalizowanym w recyklingu i odzysku surowcowym.
2. Nowe wymogi infrastrukturalne: W przypadku braku wydzielenia usługi, nakazanie wpisania do Specyfikacji Warunków Zamówienia (SWZ) bezwzględnego obowiązku dostarczenia przez wykonawcę estetycznych, czytelnie oznakowanych pojemników osiedlowych.
3. Jawność ustaleń ze spółdzielniami: Upublicznienie protokołów ze spotkań władz miasta z zarządami spółdzielni mieszkaniowych w sprawie lokalizacji pojemników na tekstylia.
4. Program współpracy z NGO: Wdrożenie otwartych konkursów ofert na prowadzenie działań z zakresu edukacji ekologicznej i gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ) zgodnie z art. 13/14 ustawy o działalności pożytku publicznego.
5. Uwzględnienie perspektywy domowej: Z uwagi na naturalną, szybką rotację odzieży w gospodarstwach domowych z dziećmi (wynikającą z ich procesów rozwojowych) oraz kluczową rolę kobiet (53,6% populacji Cieszyna) w zarządzaniu budżetem domowym i zakupami tekstylnymi, istnieje pilna potrzeba stworzenia miejskich rozwiązań cyrkularnych (np. punktów wymiany odzieży dziecięcej, swapów, warsztatów naprawczych). Zapobiegnie to trafianiu pełnowartościowych tekstyliów do strumienia odpadów komunalnych (kod 20 01 10/11) i obniży koszty gospodarki odpadami Miasta Cieszyna, którego zadłużenie sięga już 3 665 zł na mieszkańca.
6. System miejski powinien wspierać inicjatywy dobre dla wszystkich, a nie tylko te najprostsze w realizacji czy wygodne dla przemysłu odpadowego. Miasto nie powinno ograniczać się do absolutnego minimum wymaganego przez prawo.

Potrzebujemy działań ambitniejszych: edukacji, uświadamiania i rozszerzania możliwości zarówno po stronie mieszkańców i mieszkanek, miasta, jak i firm odbierających odpady.