Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych zakończyło kolejny etap projektu „Jak wydłużyć cykl życia tekstyliów i zwiększyć recykling. Kobiecy decluttering dla planety”, współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach programu Erasmus+. Tym razem działania edukacyjne zaprowadziły uczestniczki do włoskiego Prato – miasta uznawanego za jedno z najważniejszych europejskich centrów gospodarki cyrkularnej w obszarze tekstyliów. Spotkanie z rzeczywistością przemysłowego recyklingu w tak dużej skali stało się punktem wyjścia do głębszej refleksji nad znaczeniem odpadów, materiałów, pracy ludzkiej oraz obiegu informacji w procesach edukacji dorosłych.
Papier jako przykład historycznego upcyclingu
Dla współczesnego odbiorcy może być zaskoczeniem, że papier – jeden z najważniejszych nośników informacji w dziejach – przez wiele stuleci powstawał z odpadów tekstylnych. Od średniowiecza aż do XIX wieku podstawowym surowcem papierniczym były zużyte tkaniny, przede wszystkim lniane, konopne i bawełniane. Oznacza to, że materiał najpierw funkcjonował jako produkt użytkowy, następnie był wielokrotnie wykorzystywany, a dopiero później trafiał do dalszego przetworzenia jako odpad.
Proces produkcji papieru wymagał dużej wiedzy materiałoznawczej i staranności. Szmaty należało najpierw posegregować według rodzaju włókien, koloru i jakości, a następnie oczyścić z dodatków, takich jak szwy, klamry czy guziki.Kolejnym etapem było cięcie, macerowanie i rozdrabnianie materiału aż do uzyskania włóknistej masy papierniczej.
Zawiesina ta stawała się płynną postacią przyszłego papieru, z której papiernik formował arkusze przy pomocy specjalnych sit. Po prasowaniu, suszeniu i zaklejeniu otrzymywano papier czerpany – trwały, funkcjonalny i przygotowany do pisania.
Z perspektywy współczesnej edukacji ekologicznej jest to klasyczny przykład upcyklingu. Zużyty materiał nie był po prostu niszczony, lecz przekształcany w produkt o nowej funkcji i dużej wartości społecznej. Odpady tekstylne stawały się nośnikiem wiedzy, kultury i komunikacji.
Rola papieru w rozprzestrzenianiu się idei humanistycznych
Historia papieru ma dla edukacji dorosłych znaczenie nie tylko technologiczne, ale także kulturowe i społeczne. Papier, wynaleziony w Chinach i rozpowszechniony w Europie za pośrednictwem świata arabskiego, z czasem stał się podstawą wielkiej przemiany cywilizacyjnej. Europejskie ośrodki papiernicze, zwłaszcza włoskie miasta takie jak Fabriano i Amalfi, udoskonaliły metody jego wytwarzania, czyniąc go materiałem bardziej dostępnym, tańszym i praktyczniejszym niż pergamin.
To właśnie dzięki papierowi możliwy był dynamiczny rozwój druku, edukacji, wszelkiej twórczości piśmienniczej oraz obiegu rodzących się idei humanistycznych. W epoce renesansu i reformacji papier odegrał rolę porównywalną do tej, jaką w XX wieku odegrał internet – umożliwił szybkie rozpowszechnianie treści, poglądów i wiedzy na niespotykaną wcześniej skalę. Dla dorosłego uczestnika działań edukacyjnych jest to ważna lekcja: rozwój kultury i komunikacji nie był oderwany od świata materii, surowców i odpadów. Przeciwnie – był z nimi ściśle związany.
Czego ta historia uczy w edukacji dorosłych
Z perspektywy edukacji dorosłych opowieść o papierze i tekstyliach otwiera kilka istotnych obszarów uczenia się.
Po pierwsze, rozwija wiedzę materiałoznawczą i historyczną. Uczestnicy mogą lepiej zrozumieć, skąd biorą się materiały, jak zmienia się ich funkcja oraz w jaki sposób wiedza o surowcach wpływała na rozwój technologii i codziennego życia.
Po drugie, historia ta pomaga uporządkować pojęcia takie jak upcykling, recykling i downcykling. Upcycling oznacza przetworzenie materiału w taki sposób, by powstał produkt o nowej lub wyższej wartości. Recykling polega na ponownym wykorzystaniu surowca do wytworzenia produktu o podobnej wartości użytkowej. Downcycling natomiast prowadzi do stopniowego obniżania jakości materiału w kolejnych cyklach przetwarzania.
Po trzecie, historia papieru pokazuje znaczenie gromadzenia, sortowania i przetwarzania odpadów. Nie są to wyłącznie współczesne praktyki związane z ochroną środowiska, lecz działania o długiej historii, które od wieków wpływały na gospodarkę, rozwój miast i dostęp do dóbr kultury.
Dorosły uczestnik edukacji może dzięki temu lepiej zrozumieć, że segregacja i odzysk surowców nie są jedynie obowiązkiem administracyjnym, lecz częścią większego systemu społecznego i ekonomicznego.
„Brudna robota” – ekologiczny postęp i jego społeczny koszt
Tytułowa „brudna robota” odnosi się do mało widocznego, ale kluczowego elementu dawnej gospodarki materiałowej. Produkcja papieru wymagała ogromnych ilości zużytych szmat, dlatego ich zbieranie stało się ważną gałęzią działalności gospodarczej. W wielu miastach wprowadzano zakazy wywozu szmat, powstawały nawet monopole zobowiązujące zbieraczy do dostarczania surowca do określonych papierni.
Jednocześnie pracę tę wykonywały głównie osoby należące do najbardziej wykluczonych grup społecznych – biedacy, kobiety, dzieci i osoby funkcjonujące na marginesie życia gospodarczego. To oni zajmowali się przeszukiwaniem odpadów, sortowaniem, czyszczeniem i cięciem brudnych, zużytych materiałów. Praca ta była ciężka, nisko opłacana i wiązała się z realnym zagrożeniem zdrowotnym. Składowanie dużych ilości odpadów tekstylnych mogło sprzyjać rozprzestrzenianiu się chorób, a papiernie bywały ogniskami zagrożeń epidemicznych.
Ten wątek ma szczególne znaczenie dla współczesnej edukacji dorosłych. Pokazuje bowiem, że gospodarka obiegu zamkniętego nie może być omawiana wyłącznie w kategoriach technologii i efektywności, ale musi uwzględniać również warunki pracy, godność pracowników i sprawiedliwość społeczną. Dotyczy to zarówno historii, jak i współczesności. Także dziś, w dyskusjach o fast fashion i globalnym obiegu tekstyliów, powraca temat wykorzystywania najuboższych grup społecznych przy produkcji, segregacji i składowaniu odpadów.
Dla edukacji dorosłych płynie z tego ważny wniosek: postawy ekologiczne powinny iść w parze z wrażliwością społeczną. Odpowiedzialne gospodarowanie zasobami oznacza nie tylko ograniczanie odpadów, ale też dostrzeganie ludzi, którzy pracują w systemie odzysku i przetwarzania materiałów.
Upcykling, recykling i downcykling – podstawowe pojęcia
W edukacji dorosłych warto jasno rozróżniać trzy podstawowe sposoby przetwarzania materiałów:
- Downcykling polega na odzyskaniu surowca, ale przy jednoczesnym obniżeniu jego jakości. Przykładem może być papier, który po kolejnych etapach przetwarzania traci swoje właściwości i może być wykorzystywany już tylko do produktów niższej jakości.
- Recykling oznacza ponowne użycie materiału do wytworzenia produktu o podobnej wartości użytkowej, jak ma to miejsce na przykład przy wielokrotnym wykorzystaniu opakowań szklanych.
- Upcykling to przekształcanie zużytych materiałów w produkty o nowej, często wyższej wartości. Historyczna produkcja papieru z odpadów tekstylnych jest tutaj bardzo dobrym przykładem, podobnie jak współczesne twórcze wykorzystanie tekstyliów w działaniach rękodzielniczych, artystycznych i użytkowych.
Zrozumienie tych pojęć pomaga osobom dorosłym bardziej świadomie uczestniczyć w życiu społecznym, konsumpcji oraz w działaniach proekologicznych. Ułatwia także krytyczne spojrzenie na to, które praktyki rzeczywiście wspierają zrównoważony rozwój, a które jedynie pozornie rozwiązują problem odpadów.
Erasmus+ jako przestrzeń obiegu informacji i dobrych praktyk
Ważnym wymiarem projektu jest nie tylko sama mobilność edukacyjna, ale również obieg informacji między organizacjami korzystającymi z programu Erasmus+. Współczesna edukacja dorosłych opiera się nie tylko na bezpośrednim doświadczeniu, lecz także na wymianie wiedzy, materiałów, inspiracji i rezultatów pomiędzy partnerami działającymi w różnych krajach i środowiskach.
W praktyce oznacza to, że edukacja dorosłych realizowana w ramach Erasmus+ ma charakter sieciowy i wspólnotowy. Wiedza zdobyta podczas mobilności jest następnie przetwarzana i przekazywana dalej poprzez publikacje, warsztaty, spotkania, media społecznościowe, debaty lokalne i działania partnerskie. To właśnie dzięki temu pojedyncze doświadczenie może przekształcić się w szerszy proces społecznego uczenia się.
Od doświadczenia do działania
Niniejsza publikacja wpisuje się w cele projektu Erasmus+ związane z upowszechnianiem metod edukacji dorosłych oraz rozwijaniem świadomości na temat gospodarki obiegu zamkniętego w ujęciu historycznym i współczesnym. Wiedza i doświadczenia zdobyte podczas mobilności nie są traktowane jako zamknięty rezultat, lecz jako materiał do dalszego opracowania, interpretacji i przekazywania innym.
Działania prowadzone przez Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych w Cieszynie pokazują, że edukacja dorosłych może przyjmować różne, wzajemnie uzupełniające się formy upowszechniania rezultatów uczenia się dzięki mobilnościom. Obejmują one zarówno prelekcje przeprowadzone w Bibliotece Miejskiej, jak i warsztaty praktyczne, które, połączone z podsumowaniem projektu, w obecności zaproszonych gości odbyły się w siedzibie Fundacji Folusz www.folusz.org, współuczestniczącej w projekcie.
Znaczenie fundamentalne mają w końcu te formy o charakterze publicznym z udziałem urzędników miejskich i otwarte dla mieszkańców miasta, jak debata w sprawie gospodarowania odpadami tekstylnymi pt.„Tekstylia – surowiec czy odpad” w „Domu Narodowym” w Cieszynie. Każdy krok upowszechniania wiedzy dokumentowany jest także przez publikacje tematyczne (artykuły na platformie Epale i na stronie Stowarzyszenia KKK) oraz relacje w mediach społecznościowych. Taka różnorodność metod zwiększa skuteczność edukacyjną, ponieważ pozwala łączyć wiedzę, doświadczenie, refleksję i działanie naszych miejsc aktywności wirtualnej, takich jak Facebook, Instagram i TikTok.
Podsumowanie: Ekologia i historia w edukacji dorosłych
Współczesny papier produkuje się głównie z włókien celulozowych pozyskiwanych z drewna oraz z makulatury, z dodatkiem różnych wypełniaczy i substancji uszlachetniających. Zmieniły się zarówno surowce, jak i technologie produkcji. Nie zmienia to jednak faktu, że to właśnie odpady tekstylne dały początek jednemu z najważniejszych mediów informacyjnych w historii ludzkości.
Doświadczenia zdobyte w projekcie pokazują, że edukacja dorosłych może skutecznie łączyć wiedzę praktyczną, historyczną, społeczną i ekologiczną. Uczestnicy nie tylko poznają współczesne rozwiązania związane z ponownym wykorzystaniem surowców, ale także uczą się patrzeć na odpady jako na element dłuższej historii technologii, produkcji i rozwoju cywilizacyjnego. A jednym z najbardziej interesujących przykładów takiego spojrzenia jest historia papieru.
Netografia i źródła:
- https://levelupngo.com/upcycling-downcycling-recykling-jakie-sa-miedzy-nimi-roznice/?gad_source=1&gad_campaignid=22201950924&gbraid=0AAAAACQH_sc42KEptKkXADCW_XUcEP8UX&gclid=Cj0KCQjw_7PRBhDcARIsAMjV7jl4OyX_QiCKJY4W7k95uksBW823RSDGGce9j6YRiGl3Hv0l0AZ-4gQaAvyGEALw_wcB
- http://historiapapieru.yum.pl/rohstoffe.html
- https://nauka.tvp.pl/64664528/zawod-szmaciarz-czyli-jak-produkowano-papier
- https://artsandsciencereview.ocadu.ca/issue/2023-2024/ragpickers-imprint
Fotografie:
Fotografie : Anna Fedrizzi-Szostok – Ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej; Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers t. V, Paryż; 1755.
Artykuł, do którego Stowarzyszenie KKK posiada prawa autorskie został także opublikowany na europejskiej platformie edukacji dorosłych EPALE https://epale.ec.europa.eu/en/node/417624
