Tysiące turystów każdego dnia, zabytki wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i wąskie uliczki, w których trudno znaleźć miejsce nawet dla samochodu. Wydawałoby się, że w takich warunkach problem odpadów będzie jednym z największych wyzwań miasta. Tymczasem Florencja pokazuje, że estetyka historycznej przestrzeni może iść w parze z nowoczesnym zarządzaniem odpadami.
Inspiracje przywiozły członkinie Stowarzyszenie Klub Kobiet Kreatywnych uczestniczące w 6-dniowym kursie „Environmental Education: Learning and Acting for a Better Future” w Teacher Academy we Florencji. Kurs stanowił część projektu „Jak wydłużyć cykl życia tekstyliów i zwiększyć recykling. Kobiecy decluttering dla planety”, realizowanego w programie Erasmus+, współfinansowanego przez Unię Europejską.
Najbardziej zaskoczyło nas to, że podczas spacerów po historycznym centrum praktycznie nie widziałyśmy przepełnionych kontenerów. Dopiero później dowiedziałyśmy się, że większość systemu znajduje się pod ziemią. To jedno z tych rozwiązań, których turysta nawet nie zauważa, a które każdego dnia ułatwiają życie mieszkańcom.
Firenze Città Circolare
Stolica Toskanii chroni swój status UNESCO, wdrażając dyskretne, podziemne systemy segregacji odpadów, które nie zakłócają historycznego krajobrazu, stanowiąc wzór innowacji w przestrzeni miejskiej.
Strategia Urbanistyczna Florencji polega na łączeniu różnych sposobów zbiórki odpadów: poprzez system podziemnych komór, pojemniki naziemne, odbiór wybranych frakcji „door to door” i będące w ciągłym ruchu Eco-vany do zadań specjalnych.
Centrum historyczne Florencji, z jego wąskimi ulicami i ogromnym natężeniem ruchu turystycznego, uniemożliwia stosowanie standardowych, naziemnych kontenerów wielkogabarytowych. Rozwiązaniem stały się „isole interrate”, czyli podziemne wyspy odpadowe, które ukrywają zbiorniki pod powierzchnią ulicy. Pozostające na wierzchu wrzutnie mają neutralny, dyskretny design, co jest kluczowe dla ochrony krajobrazu UNESCO, są także wyposażone w systemy kontroli dostępu.
Innowacja w zakresie „smart bins” (inteligentne kosze na śmieci) polega na wykorzystaniu klucza elektronicznego A-PASS, który identyfikuje użytkownika i otwiera wrzutnię. Dane zbierane przez te urządzenia pozwalają na precyzyjne mapowanie ilości generowanych odpadów w poszczególnych kwartałach miasta. Systemy te są dodatkowo wyposażone w czujniki poziomu wypełnienia, co umożliwia optymalizację tras pojazdów zbierających odpady, redukując tym samym emisję spalin i hałas w zabytkowym centrum. Wprowadzenie taryfy opartej na rzeczywistym generowaniu odpadów (tzw. „tariffa corrispettiva”), możliwej dzięki danym z kluczy A-PASS, staje się silnym bodźcem ekonomicznym do lepszej segregacji.
W kontekście technologicznym warto zwrócić uwagę na system 2AS (Two Automatic System), który we Włoszech rewolucjonizuje proces opróżniania kontenerów. Jest to w pełni zautomatyzowany, obsługiwany przez jednego operatora system, który potrafi ukończyć cykl opróżniania podziemnego zbiornika w zaledwie 105 sekund. Taka szybkość działania jest krytyczna dla utrzymania płynności ruchu w mieście, które nie posiada szerokich arterii komunikacyjnych oraz drastycznie redukuje emisję hałasu i spalin, negatywnie wpływających na strukturę kamiennych zabytków i jakość powietrza dla mieszkańców
Struktura operacyjna selektywnej zbiórki odpadów we Florencji
Zarządzanie odpadami we Florencji opiera się na pięciu głównych frakcjach, z których każda posiada dedykowany schemat logistyczny i kolorystyczny, co ułatwia orientację zarówno stałym mieszkańcom, jak i milionom turystów odwiedzających miasto każdego roku.
| Frakcja Odpadów | Kod Kolorystyczny | Rodzaj Materiałów | System Zbiórki w Centrum |
| Organiczne | Brązowy | Resztki żywności, odpady biodegradowalne | Kontenery podziemne lub „door-to-door” |
| Papier i Tektura | Żółty | Czasopisma, kartony, gazety | System „door-to-door” (zgniecione pudełka) |
| Opakowania (Plastik/Metal) | Niebieski | Butelki, puszki, Tetrapak, polistyren | Kontenery podziemne / cyfrowe „smart bins” |
| Szkło | Zielony | Butelki i słoiki szklane | Publiczne dzwony uliczne (zawsze otwarte) |
| Tkaniny | Żółty | odzież, tkaniny | Kontenery naziemne |
| Zmieszane | Szary | Chusteczki, niedopałki, odpady higieniczne | Elektroniczny klucz A-PASS |
| Odpady niebezpieczne i drobny sprzęt AGD | – | przeterminowane leki, baterie i akumulatory, tonery, zużyty olej, chemikalia i opakowania po nich, drobny sprzęt AGD | Eco-van, samochody krążące wg. ustalonego harmonogramu |
Dodatkowo nieustannie przemieszczają się „Eco-vany” – mobilne punkty selektywnej zbiórki odpadów, funkcjonujące jako specjalnie wyposażone pojazdy, które obsługują mieszkańców w różnych częściach miasta, stacjonując głównie w pobliżu lokalnych targowisk. Działają one jako uzupełnienie systemu stałych punktów ekologicznych (Eco-stage) i pozwalają na bezpłatne oddawanie odpadów, które nie powinny trafiać do standardowych kontenerów ulicznych. Projekt ten, rozwijany od 2008 roku, ma na celu ułatwienie zbiórki odpadów problematycznych, których nie można wyrzucić do normalnych, kolorowych pojemników ulicznych.
Współczesna Florencja nie jest jedynie skansenem renesansu, lecz staje się żywym laboratorium innowacji miejskich. Kluczowym elementem tej transformacji jest plan „Firenze Città Circolare”, zainicjowany w celu radykalnego zwiększenia efektywności segregacji odpadów i optymalizacji logistyki miejskiej w kontekście gęstej zabudowy historycznej. System selektywnej zbiórki odpadów powierzony jest jednej firmie Alia Servizi Ambientali SpA, która zarządza pełnym cyklem odpadów (zbiórka, transport, przetwarzanie), utrzymaniem czystości w miastach oraz prowadzi doradztwo ekologiczne. Firma stawia na zrównoważone zarządzanie środowiskiem i zwiększanie poziomów recyklingu. Działalność firmy obejmuje kompleksowe rozwiązania dla mieszkańców i firm, mające na celu promowanie gospodarki o obiegu zamkniętym w regionie Toskanii.
Projekt „Firenze Città Circolare” ma na celu osiągnięcie 70% selektywnej zbiórki odpadów i jest częścią szerszej strategii opartej na gospodarce obiegu zamkniętego. Omówiony powyżej system, działający od października 2020 roku, pod koniec 2024 roku osiągnął poziom ponad 60% selektywnej zbiórki. Taki poziom selektywnej zbiórki odpadów stanowi twardy dowód skuteczności florenckiego programu.
Systemy inteligentnych kontenerów lub inne formy zaawansowanej gospodarki odpadami są aktywnie rozwijane w wielu włoskich miastach, zbiegając się z dążeniem do zwiększenia poziomu recyklingu w całym kraju.
Czy podobne rozwiązania są możliwe w Polsce?
Koncepcja Firenze Città Circolare wpisuje się w ogólnoeuropejski trend „Circular Cities Declaration”, w ramach którego ponad 50 miast (m.in. Amsterdam, Oslo, Budapeszt, Kopenhaga) wdraża innowacyjne zarządzanie odpadami, ponowne wykorzystanie materiałów i zrównoważony rozwój. W Polsce podziemne i półpodziemne systemy gromadzenia odpadów wprowadziło już wiele miast: Gorzów, Wrocław, Koszalin, Szczecin, Bielsko-Biała, Bydgoszcz, Chełm, Gdynia, Gdańsk i in. Systemy te współistnieją z tradycyjnymi formami gromadzenia śmieci, ich implementacja jest dostosowana do ergonomii i praktyczności oferowanych rozwiązań
Podziemne i półpodziemne kontenery Molok to nowoczesny system zbierania odpadów, w którym większa część pojemnika znajduje się pod ziemią. Zostały zaprojektowane w Finlandii, aby zminimalizować zapachy, zwiększyć higienę oraz zaoszczędzić miejsce w przestrzeni miejskiej. Podziemne moloki to rozwiązanie, które estetycznie maskuje kontenery na śmieci, czyniąc miejsce składowania odpadów mniej wstydliwym i bardziej funkcjonalnym.
Podziemny system składowania odpadów, w formie półpodziemnych pojemników (tzw. system głębokiego zbierania), został wymyślony i wdrażany w miastach w latach 80-90. XX wieku przez Fina Veikko Salliego.
System „Firenze Città Circolare” dowodzi, że innowacje w przestrzeni miejskiej mogą być niemal niewidoczne dla oka turysty. Rozwiązuje kwestię zarządzania odpadami w chronionych strefach UNESCO poprzez zainstalowanie podziemnych wysp ekologicznych oraz inteligentnych systemów A-PASS, personalizujących odpowiedzialność za segregację. To unikalne połączenie estetyki zabytków z cyfrowym monitoringiem stanowi kluczowy punkt, który pokazuje, jak nowoczesne miasta mogą wdrażać rygorystyczne normy ekologiczne bez naruszania swojego historycznego charakteru.
Czego nauczyła nas Florencja?
Wizyta we Florencji była dla niezawodowej kadry edukacji dorosłych naszego Stowarzyszenia czymś więcej niż poznaniem nowej technologii. Była dowodem, że skuteczna ekologia nie zaczyna się od kolejnych zakazów, lecz od dobrze zaprojektowanego systemu i edukacji mieszkańców. Dlatego podczas naszych działań edukacyjnych pokazujemy przede wszystkim dobre praktyki. Zależy nam, aby mieszkanki i mieszkańcy zobaczyli, że rozwiązania stosowane w europejskich miastach są coraz częściej obecne również w Polsce i że każdy z nas może mieć wpływ na ich rozwój. Jak? Ważny jest udział w konsultacjach społecznych oraz spotkaniach z władzami dedykowanych problemowi odpadów tekstylnych tak, jak zorganizowana przez moje stowarzyszenie debata publiczna pt. „Tekstylia – odpad czy surowiec?”
